W niewielkiej wsi Drewnica na Żuławach stoi drewniany wiatrak, który pamięta czasy holenderskich osadników i świetność żuławskiego młynarstwa. Koźlak z 1718 roku to nie tylko najstarszy zachowany wiatrak na pobrzeżu Bałtyku, ale też jedyny ocalały wiatrak przemiałowy tego typu na całych Żuławach. Choć od dawna nie miele już zboża, jego charakterystyczna sylwetka z dachem przypominającym odwróconą łódź to żywe świadectwo epoki, gdy takich budowli było tu ponad sto.
- najstarszy wiatrak na Bałtyku
- unikalna konstrukcja kozłowa
- zachowane oryginalne mechanizmy
- część historii Żuław
- malownicza lokalizacja wśród pól
Historia wiatraka kozłowego w Drewnicy
Wiatrak powstał w 1718 roku z inicjatywy mennonitów – holenderskich osadników, którzy w XVII i XVIII wieku przekształcili podmokłe Żuławy w urodzajne pola. To właśnie oni przywieźli ze sobą umiejętność budowy wiatraków i systemów melioracyjnych, dzięki którym ta niska, często zalewana kraina stała się spichlerzem regionu.
Koźlak w Drewnicy służył jako młyn wiatrowy do przemiału zboża. Był jednym z wielu – jeszcze w 1945 roku na Żuławach pracowało około stu wiatraków przemiałowych. Dziś z tej armady pozostały tylko dwa: drewniany koźlak w Drewnicy i XIX-wieczny murowano-drewniany holender w Palczewie. Reszta zniknęła – zniszczona przez wojnę, pożary czy po prostu czas.
Wiatrak kozłowy to najstarszy typ wiatraka europejskiego, który pojawił się w XII wieku w Belgii lub północnej Francji. Jego nazwa pochodzi od specjalnej drewnianej konstrukcji zwanej kozłem, na której spoczywa cała obrotowa bryła młyna.
W 1962 roku obiekt wpisano do rejestru zabytków, co uratowało go przed całkowitym zniszczeniem. Nie oznacza to jednak, że koźlak jest w idealnym stanie – wciąż wymaga solidnego remontu, choć przeszedł już częściową restaurację.
Architektura i konstrukcja żuławskiego koźlaka
Wiatrak w Drewnicy to typowy przedstawiciel konstrukcji kozłowej, wykonany niemal w całości z drewna. Stoi na ceglanej podmurówce, a jego ściany mają szkieletową konstrukcję oszalowaną pionowymi deskami. Całość tworzy bryłę w kształcie prostopadłościanu, co odróżnia ją od bardziej znanych cylindrycznych wiatraków typu holenderskiego.
Najbardziej charakterystycznym elementem jest gontowy dach o kształcie odwróconej łodzi. Pod tym nawisem znajduje się niewielka galeria, do której prowadzą wysokie schody. To właśnie przez tę galerię wchodziło się do wnętrza młyna, gdzie znajdowały się mechanizmy mielące zboże.
Wewnątrz zachowały się oryginalne mechanizmy oraz fragmenty starego wyposażenia – niemałe osiągnięcie jak na obiekt, który ma ponad 300 lat. Konstrukcja opiera się na pionowym słupie umieszczonym w drewnianej podstawie, czyli wspomnianym „koźle”. Podczas pracy cały wiatrak obracano, by ustawić skrzydła pod odpowiednim kątem do wiatru – znacznie bardziej pracochłonne rozwiązanie niż w późniejszych holendrach, gdzie obracała się tylko górna część z mechanizmem.
Żuławy – kraina wiatraków i polderów
Żeby zrozumieć znaczenie drewnickiego koźlaka, warto wiedzieć czym są Żuławy. Ten region leży częściowo poniżej poziomu morza i przez wieki wymagał nieustannej walki z wodą. Holenderscy osadnicy podzielili teren na poldery – obszary otoczone wałami i kanałami, z których systematycznie odprowadzano wodę za pomocą wiatraków.
Pierwsze pompy wietrzne powstały tu już w pierwszej połowie XIV wieku. Obok wiatraków przemiałowych, które mieliły zboże, działały też wiatraki odwadniające – bez nich Żuławy po prostu zniknęłyby pod wodą. To właśnie ta infrastruktura sprawiła, że region stał się jednym z najbogatszych obszarów rolniczych w dawnych Prusach.
W Drewnicy stał kiedyś także drugi wiatrak – XIX-wieczny holender posadowiony na budynku. Spłonął w październiku 1989 roku wskutek zwarcia instalacji elektrycznej, pozostawiając koźlaka jako jedynego reprezentanta wiatrakowej przeszłości wsi.
Co zobaczyć w okolicy Drewnicy
Drewnica to nie tylko wiatrak. Wieś sama w sobie przypomina skansen budownictwa żuławskiego – zachowało się tu kilkadziesiąt budynków w charakterystycznym regionalnym stylu. Warto przejść się po okolicy i zobaczyć typową zabudowę: domy z czerwonej cegły, wysokie dachy, solidne fundamenty podniesione ponad poziom terenu.
Niedaleko znajduje się Stegna – popularna miejscowość nadmorska z szeroką plażą. Połączenie wizyty przy wiatraku z dniem nad morzem to dobry plan na całodniową wycieczkę. Z Drewnicy blisko też do Mikoszewa, kolejnej żuławskiej wsi z ciekawą architekturą.
Dla kogo jest ta atrakcja
Wiatrak w Drewnicy to miejsce przede wszystkim dla miłośników historii techniki i architektury regionalnej. Nie ma tu multimedialnych wystaw ani przewodników – obiekt można oglądać wyłącznie z zewnątrz, bo jest własnością prywatną. Dla kogoś, kto szuka rozrywki i interakcji, może to być rozczarowanie.
Z drugiej strony właśnie ta prostota ma swój urok. Stoisz przed ponad 300-letnim młynem, który wciąż tu jest, mimo że dziesiątki podobnych budowli dawno zniknęły. To dobry punkt na trasie rowerowej po Żuławach albo krótki przystanek podczas podróży nad morze.
Rodziny z małymi dziećmi znajdą tu ciekawy obiekt do sfotografowania i krótką lekcję historii na świeżym powietrzu. Starsze dzieci zainteresowane techniką docenią nietypową konstrukcję i możliwość zobaczenia, jak wyglądały młyny zanim pojawiły się silniki elektryczne.
Praktyczne informacje – jak dojechać i ile czasu przeznaczyć
Wiatrak znajduje się przy ulicy Wiślanej 117A w Drewnicy, w gminie Stegna. Dojazd samochodem nie sprawia problemów – wystarczy wjechać do wsi i kierować się na jej północno-zachodnią część. Obiekt jest dobrze widoczny i trudno go przegapić.
Dla rowerzystów to idealny punkt na trasie Pętli Żuławskiej – popularnego szlaku rowerowego przez ten region. Teren wokół jest płaski, więc jazda nie wymaga specjalnej kondycji.
Ponieważ wiatrak można zwiedzać tylko z zewnątrz, wizyta zajmuje około 15-30 minut. Wystarczy czas na obejrzenie budowli z różnych stron, zrobienie zdjęć i przeczytanie tablicy informacyjnej. Nie ma opłat za wstęp – obiekt jest dostępny bezpłatnie o każdej porze, choć oczywiście warto przyjechać w dzień, żeby dobrze go zobaczyć.
Koźlak w Drewnicy to zabytek klasy zerowej – najwyższej kategorii ochrony konserwatorskiej w Polsce. Jest także najstarszym zachowanym wiatrakiem na całym polskim wybrzeżu Bałtyku.
Warto połączyć wizytę z krótkim spacerem po Drewnicy. Wieś zachowała autentyczny klimat Żuław i można tu zobaczyć wiele innych ciekawych budynków. Jeśli planujesz dłuższy pobyt w okolicy, rozważ nocleg w Stegnie (około 5 km) lub w Nowym Dworze Gdańskim.
Pamiętaj, że to obiekt prywatny – można go fotografować i oglądać, ale nie wchodzić na teren posesji bez zgody właściciela. Szanowanie tej zasady pozwoli zachować dostępność wiatraka dla kolejnych turystów.
Pod względem dostępności dla osób z niepełnosprawnościami teren wokół wiatraka jest względnie płaski, choć nie przystosowany specjalnie – brak wyznaczonych ścieżek czy tablic w brajlu. To w końcu zabytek w małej wsi, a nie nowoczesne muzeum.