Drewniany kościół w Palczewie

W centrum niewielkiej wsi Palczewo, położonej nad Wisłą w gminie Ostaszewo, stoi jedyny zachowany drewniany kościół na całych Żuławach. Świątynia pod wezwaniem Matki Bożej Częstochowskiej to budowla z 1712 roku, wzniesiona przez mennonitów – holenderskich osadników, którzy w tamtych czasach gospodarowali na tych terenach. Surowa z zewnątrz, kryje we wnętrzu barokowe wyposażenie i kolorowe polichromie, które odkryto podczas gruntownej renowacji w 2007 roku.

Kościół funkcjonuje jako filialny parafii w Borętach i regularnie odbywają się w nim msze święte. To miejsce szczególnie ciekawe dla miłośników drewnianej architektury sakralnej i historii osadnictwa na Żuławach.

Historia kościoła w Palczewie – od mennonitów po katolików

Sama wieś Palczewo ma korzenie sięgające pierwszej połowy XIV wieku, kiedy to w 1344 roku wielki mistrz Ludolf König nadał akt lokacyjny. Już w późnym średniowieczu istniała tu kaplica pod wezwaniem maryjnym, będąca filią kościoła w Borętach. W 1637 roku ta ryglowa budowla była już mocno zrujnowana, a wobec braku środków ostatecznie popadła w ruinę w połowie XVII wieku.

Obecną świątynię wzniosła społeczność ewangelicka w 1712 roku. Mennonici, którzy osiedlili się na Żuławach, potrzebowali miejsca kultu i wybudowali prostą, bezstylową konstrukcję zrębową. W XVIII wieku kościół kryty był strzechą – dopiero później zastąpiono ją gontem. W latach 70. XIX wieku dodano niewielką sygnaturkę na dachu, która przetrwała do dziś.

Przez ponad dwa stulecia świątynia służyła społeczności ewangelickiej. Zmiana nastąpiła w 1949 roku, kiedy budynek przejęli katolicy. 13 listopada tego samego roku kościół został poświęcony pod wezwaniem Matki Bożej Częstochowskiej i ustanowiony jako filialny parafii św. Katarzyny w Borętach. Taką funkcję pełni do dzisiaj.

Architektura drewnianego kościoła – surowa prostota z zewnątrz

Kościół w Palczewie to budowla drewniana o konstrukcji zrębowej, wzniesiona na rzucie prostokąta o wymiarach 12 na 8 metrów. Od strony zachodniej przylega niewielka kruchta, stanowiąca główne wejście do świątyni. Drugie, mniejsze wejście prowadzi przez zakrystię od strony północnej.

Bryła kościoła jest prosta i surowa, bez ozdób czy elementów dekoracyjnych charakterystycznych dla konkretnego stylu. Narożniki elewacji osłonięto deskami. Na ścianach południowej i północnej znajduje się rząd czterech niewielkich okienek umieszczonych wysoko pod okapem dachu, a na elewacjach frontowej i tylnej widać małe okienka w partiach szczytowych.

Dwuspadowy dach pokryty jest gontem, a we wschodniej części kalenicy wznosi się niewielka sygnaturka kryta blachą miedzianą – ten element dodano dopiero w latach 70. XIX wieku. Obok kościoła stoi otwarta dzwonnica na metalowych słupach, również kryta dwuspadowym daszkiem.

Kościół w Palczewie to jedyny zachowany drewniany kościół na całych Żuławach – regionie, który kojarzy się raczej z charakterystycznymi murowanymi domami podcieniowymi niż z drewnianą architekturą sakralną.

Wnętrze kościoła – barokowe skarby i kolorowe polichromie

Wnętrze kościoła ma charakter salowy, z wydzielonym od wschodu niewielkim aneksem zakrystyjnym za ołtarzem. Przestrzeń oświetlona jest przez rzędy prostokątnych okien wzdłuż dłuższych boków. Charakterystycznym elementem jest deskowy pułap osłaniający więźbę dachową, z zachowaną poziomą belką stężającą konstrukcję – pełni ona funkcję belki tęczowej, wydzielając część prezbiterialną.

Największym zaskoczeniem jest bogate wyposażenie barokowe, które kontrastuje z surową zewnętrzną bryłą budynku. W kościele znajdują się: ołtarz główny, ambona będąca wcześniej elementem ołtarza kazalnicowego, grupa Ukrzyżowania, wisząca figura anioła oraz zespół ławek dla wiernych. Szczególną wartość mają organy pochodzące z drugiej połowy XVII wieku – a więc starsze niż sam kościół, prawdopodobnie przeniesione z wcześniejszej świątyni.

Niepowtarzalny klimat nadają wnętrzu barwne polichromie umieszczone na ścianach, drzwiach, prospekcie organowym, a nawet siedziskach ławek. Te dekoracje zostały odkryte podczas gruntownej konserwacji w 2007 roku i są jedną z głównych atrakcji dla zwiedzających.

Renowacja z 2007 roku – odkrycie ukrytych skarbów

W 2007 roku kościół przeszedł gruntowną konserwację, która przywróciła mu dawne piękno. Prace objęły zarówno bryłę budynku, jak i jego wnętrze. Wymieniono część belek ścian zewnętrznych, szalowanie szczytów oraz gontowe pokrycie dachu. Inwestycję sfinansował samorząd województwa pomorskiego kwotą ponad 250 tysięcy złotych.

Prawdziwe odkrycia nastąpiły jednak wewnątrz. Prace konserwatorskie odsłoniły barokową polichromię prospektu organowego, empory i ławek – dekoracje, które przez lata były ukryte pod późniejszymi warstwami. Przywrócono pierwotny kolor stropu, zrekonstruowano brakujące elementy rzeźbiarskie i uzupełniono złocenia.

Na ścianie południowej zrekonstruowano kwatery boazeryjne i odtworzono malowidła na podstawie pierwowzoru ze ściany północnej. Ławki poddano dezynsekcji i impregnacji, wykonano niezbędne klejenie i flekowania.

Za przeprowadzone prace w 2008 roku kościół otrzymał wyróżnienie w konkursie Generalnego Konserwatora Zabytków „Zabytek Zadbany”. Była to jedna z dwóch nagród przyznanych na Pomorzu.

Dzięki konserwacji z 2007 roku odkryto XVIII-wieczne polichromie, które przez dziesiątki lat były ukryte. Dziś można podziwiać oryginalne barwne dekoracje na prospekcie organowym, ławkach i ścianach bocznych.

Dla kogo to miejsce?

Kościół w Palczewie zainteresuje przede wszystkim miłośników drewnianej architektury sakralnej i historii regionu. To wyjątkowe miejsce na mapie Żuław – regionu, w którym dominuje murowana zabudowa. Dla osób fascynujących się osadnictwem mennonickim i ewangelickim na terenach północnej Polski, ta świątynia stanowi cenny przykład prostoty i funkcjonalności charakterystycznej dla tej społeczności.

Wnętrze z barokowymi polichromiami i starymi organami spodoba się także osobom ceniącym zabytkowe wyposażenie kościołów. Warto zajrzeć, jeśli planuje się wycieczkę po Żuławach – kościół można połączyć z wizytą w innych lokalnych atrakcjach, jak zabytkowy wiatrak holenderski również znajdujący się w Palczewie.

Dla rodzin z dziećmi może to być krótki przystanek podczas zwiedzania regionu – sama wizyta nie zajmie więcej niż 20-30 minut.

Informacje praktyczne – godziny mszy, dojazd, parking

Godziny mszy świętych: Kościół jest czynny i regularnie odbywają się w nim nabożeństwa. Msza święta odprawiana jest w każdą niedzielę o godzinie 9:30 oraz we wtorek, czwartek i sobotę o godzinie 18:00 (zimą o 16:00). Kościół podlega pod parafię w Borętach.

Zwiedzanie: Kościół można zwiedzać, warto jednak dostosować się do godzin nabożeństw i nie przeszkadzać w trakcie mszy. Najlepiej przyjechać w dzień powszedni poza godzinami wieczornymi lub skontaktować się z parafią w Borętach, aby upewnić się, że świątynia będzie otwarta.

Dojazd: Palczewo położone jest w gminie Ostaszewo, około 20 kilometrów na zachód od Nowego Dworu Gdańskiego i około 7,5 kilometra na południowy zachód od Ostaszewa. Kościół znajduje się w centrum wsi, po zachodniej stronie głównej drogi biegnącej równolegle do Wisły. Dojazd samochodem nie sprawia problemów, w pobliżu można zaparkować bezpłatnie.

Ile czasu przeznaczyć: Na spokojne obejrzenie kościoła wystarczy 20-30 minut. Jeśli planuje się też wizytę w pobliskim wiatraku holenderskim z 1800 roku, warto zarezerwować godzinę na całe Palczewo.

Wstęp: Bezpłatny. Kościół jest obiektem sakralnym, więc obowiązują standardowe zasady zachowania w miejscach kultu.